သွေးဆေးခြင်း

ကျောက်ကပ်ပျက်စီးမှုပြင်းထန်သောနှင့် နာတာရှည်ကျောက်ကပ်ချို့ယွင်းမှုရှိသောလူနာများအတွက် ကျောက်ကပ်အစားထိုးကုသမှုများထဲမှ တစ်ခုမှာ သွေးကို ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပသို့ စီးဆင်းစေပြီး မရေမတွက်နိုင်သော အခေါင်းပါအမျှင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော dialysis မှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းသွားသည်။ သွေးနှင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ အာရုံစူးစိုက်မှုတူညီသော electrolyte solution (dialysis fluid) သည် diffusion၊ ultrafiltration နှင့် adsorption မှတစ်ဆင့် အခေါင်းပါအမျှင်များထဲသို့ ဝင်ထွက်သွားလာနေသည်။ ၎င်းသည် convection နိယာမဖြင့် အရာများကို ဖလှယ်ပေးပြီး ခန္ဓာကိုယ်ရှိ ဇီဝဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ အညစ်အကြေးများကို ဖယ်ရှားပေးကာ electrolyte နှင့် acid-base မျှခြေကို ထိန်းသိမ်းပေးသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ခန္ဓာကိုယ်ရှိ ပိုလျှံသောရေကို ဖယ်ရှားပေးပြီး သန့်စင်သောသွေးကို ပြန်လည်ရရှိစေသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုလုံးကို hemodialysis ဟုခေါ်သည်။

အခြေခံမူ

၁။ ပျော်ဝင်ပစ္စည်းသယ်ယူပို့ဆောင်ခြင်း
(၁) ပျံ့နှံ့မှု- ၎င်းသည် HD တွင် ပျော်ဝင်ပစ္စည်းဖယ်ရှားခြင်း၏ အဓိကယန္တရားဖြစ်သည်။ ပျော်ဝင်ပစ္စည်းကို အာရုံစူးစိုက်မှု gradient ပေါ် မူတည်၍ မြင့်မားသောပါဝင်မှုဘက်မှ အာရုံစူးစိုက်မှုနည်းသောဘက်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ပျံ့နှံ့မှုဟုခေါ်သည်။ ပျော်ဝင်ပစ္စည်း၏ ပျံ့နှံ့သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစွမ်းအင်သည် ပျော်ဝင်ပစ္စည်းမော်လီကျူးများ သို့မဟုတ် အမှုန်အမွှားများ၏ မမှန်မကန်ရွေ့လျားမှုမှ လာသည် (Brownian motion)။
(၂) အပူကူးခြင်း- ပျော်ရည်နှင့်အတူ semipermeable membrane မှတစ်ဆင့် ပျော်ရည်များ ရွေ့လျားခြင်းကို အပူကူးခြင်းဟုခေါ်သည်။ ပျော်ရည်မော်လီကျူးအလေးချိန်နှင့် ၎င်း၏အာရုံစူးစိုက်မှု gradient ကွာခြားချက်ကြောင့် မထိခိုက်ဘဲ၊ အမြှေးပါးဖြတ်သွားသော စွမ်းအားသည် အမြှေးပါး၏ နှစ်ဖက်စလုံးရှိ hydrostatic pressure ကွာခြားချက်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ပျော်ရည်ဆွဲအားဟုခေါ်သည်။
(၃) စုပ်ယူမှု- ၎င်းသည် ကျောက်ကပ်ဆေးအမြှေးပါး၏မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အပေါင်းနှင့်အနုတ်အားသွင်းမှုများ သို့မဟုတ် van der Waals အားများနှင့် ရေဓာတ်အုပ်စုများ၏ အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်မှုမှတစ်ဆင့် အချို့သောပရိုတင်းများ၊ အဆိပ်များနှင့် ဆေးဝါးများ (ဥပမာ β2-microglobulin၊ complement၊ ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်စေသော အရာများ၊ Endotoxin စသည်) ကို ရွေးချယ်၍ စုပ်ယူသည်။ ကျောက်ကပ်ဆေးအမြှေးပါးအားလုံး၏ မျက်နှာပြင်သည် အနုတ်အားသွင်းထားပြီး အမြှေးပါးမျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ အနုတ်အားသွင်းမှုပမာဏသည် မတူညီသောအားသွင်းမှုများပါရှိသော စုပ်ယူထားသောပရိုတင်းပမာဏကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ ကျောက်ကပ်ဆေးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တွင်၊ သွေးထဲရှိ ပုံမှန်မဟုတ်သော မြင့်မားနေသော ပရိုတင်းများ၊ အဆိပ်များနှင့် ဆေးဝါးအချို့ကို ကျောက်ကပ်ဆေးအမြှေးပါး၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရွေးချယ်၍ စုပ်ယူထားသောကြောင့် ဤရောဂါဖြစ်စေသော အရာများကို ဖယ်ရှားပေးပြီး ကုသမှုရည်ရွယ်ချက်ကို အောင်မြင်စေသည်။
၂။ ရေလွှဲပြောင်းခြင်း
(1) Ultrafiltration အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်- hydrostatic pressure gradient သို့မဟုတ် osmotic pressure gradient ၏လုပ်ဆောင်ချက်အောက်တွင် semi-permeable membrane မှတစ်ဆင့် အရည်ရွေ့လျားမှုကို ultrafiltration ဟုခေါ်သည်။ dialysis လုပ်နေစဉ်အတွင်း ultrafiltration ဆိုသည်မှာ သွေးဘက်မှ dialysate ဘက်သို့ ရေရွေ့လျားမှုကို ရည်ညွှန်းသည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ရေသည် dialysate ဘက်မှ သွေးဘက်သို့ ရွေ့လျားပါက reverse ultrafiltration ဟုခေါ်သည်။
(၂) အလွန်စစ်ထုတ်ခြင်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသော အချက်များ- ① သန့်စင်ထားသောရေဖိအား gradient; ② အော့စမိုတစ်ဖိအား gradient; ③ အမြှေးပါးဖိအား; ④ အလွန်စစ်ထုတ်ခြင်း ကိန်းဂဏန်း။

ညွှန်ပြချက်များ

၁။ ကျောက်ကပ် ရုတ်တရက် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း။
၂။ သွေးပမာဏလွန်ကဲခြင်း သို့မဟုတ် ဆေးဝါးများဖြင့် ထိန်းချုပ်ရန်ခက်ခဲသော သွေးတိုးရောဂါကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုတ်တရက် နှလုံးရပ်ခြင်း။
၃။ ပြုပြင်ရန်ခက်ခဲသော ပြင်းထန်သော ဇီဝဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ အက်ဆစ်ဓာတ်များခြင်းနှင့် သွေးတွင်းကယ်လ်စီယမ် များခြင်း။
၄။ ကယ်လ်စီယမ်ဓာတ်များခြင်း၊ ကယ်လ်စီယမ်နည်းခြင်းနှင့် ဖော့စဖိတ်ဓာတ်များခြင်း။
၅။ ပြုပြင်ရန်ခက်ခဲသော သွေးအားနည်းရောဂါနှင့်အတူ နာတာရှည်ကျောက်ကပ်ချို့ယွင်းခြင်း။
၆။ ယူရီမစ် အာရုံကြောရောဂါနှင့် ဦးနှောက်ရောင်ရမ်းခြင်း။
၇။ ယူရီးယားမီးယား အဆုတ်ပြွန်ရောင်ခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးအမြှေးရောင်ခြင်း။
၈။ နာတာရှည်ကျောက်ကပ်ချို့ယွင်းခြင်းနှင့် ပြင်းထန်သောအာဟာရချို့တဲ့ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်ထားသည်။
၉။ ရှင်းမပြနိုင်သော ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများ ချို့ယွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ယေဘုယျအခြေအနေ ကျဆင်းခြင်း။
၁၀။ မူးယစ်ဆေးဝါး သို့မဟုတ် အဆိပ်သင့်ခြင်း။

ဆန့်ကျင်ဘက်လက္ခဏာများ

၁။ ဦးနှောက်အတွင်း သွေးယိုစိမ့်ခြင်း သို့မဟုတ် ဦးနှောက်အတွင်းဖိအား မြင့်တက်လာခြင်း။
၂။ ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသရန်ခက်ခဲသော ပြင်းထန်သော ရှော့ခ်။
၃။ နှလုံးခုန်နှုန်းမြန်ခြင်းနှင့်အတူ နှလုံးကြွက်သားရောင်ရမ်းခြင်း။
၄။ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာရောဂါများနှင့်အတူ တွဲဖက်အသုံးပြုပါက သွေးဆေးကုသမှုနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်၍မရပါ။

သွေးဆေးစက်

သွေးဆေးစက်၏ စက်ပစ္စည်းများတွင် သွေးဆေးစက်၊ ရေသန့်စင်စက်နှင့် ကျောက်ကပ်ဆေးစက်တို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့နှစ်ခုပေါင်း၍ သွေးဆေးစနစ်ကို ဖွဲ့စည်းပါသည်။
၁။ သွေးဆေးစက်
သွေးသန့်စင်ကုသမှုတွင် အသုံးအများဆုံး ကုထုံးဆိုင်ရာ ပစ္စည်းကိရိယာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အတော်လေး ရှုပ်ထွေးသော မက္ကင်းထရွန်းနစ် ပစ္စည်းကိရိယာများဖြစ်ပြီး dialysate ထောက်ပံ့မှုကို စောင့်ကြည့်သည့် ကိရိယာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပ သွေးလည်ပတ်မှုကို စောင့်ကြည့်သည့် ကိရိယာတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။
၂။ ရေသန့်စင်စနစ်
ကျောက်ကပ်ဆေးကြောနေစဉ်အတွင်း လူနာ၏သွေးသည် ကျောက်ကပ်ဆေးကြောသည့်အမြှေးပါးမှတစ်ဆင့် ကျောက်ကပ်ဆေးကြောရည် အများအပြား (၁၂၀ လီတာ) နှင့် ထိတွေ့ရပြီး မြို့ပြရေပိုက်ရေတွင် မတူညီသောဒြပ်စင်များ၊ အထူးသဖြင့် လေးလံသောသတ္တုများအပြင် ပိုးသတ်ဆေးအချို့၊ အင်ဒိုတောက်ဆင်များနှင့် ဘက်တီးရီးယားများ ပါဝင်သောကြောင့် သွေးနှင့်ထိတွေ့ခြင်းသည် ဤအရာများသည် ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်စေပါသည်။ ထို့ကြောင့် ကျောက်ကပ်ဆေးကြောရည်ကို စစ်ထုတ်ရန်၊ သံဓာတ်ကို ဖယ်ရှားရန်၊ ပျော့ပျောင်းစေရန်၊ activated carbon နှင့် reverse osmosis ကို အစဉ်လိုက် သန့်စင်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပြင်းအားမြင့် ကျောက်ကပ်ဆေးကြောရည်အတွက် အပျော့ရည်အဖြစ် reverse osmosis ရေကိုသာ အသုံးပြုနိုင်ပြီး ကျောက်ကပ်ရေကို ကုသမှုများစွာအတွက် ကိရိယာမှာ ရေသန့်စင်စနစ်ဖြစ်သည်။
၃။ သန့်စင်ဆေးရည်
၎င်းကို "အတုကျောက်ကပ်" ဟုလည်းခေါ်သည်။ ၎င်းသည် ဓာတုပစ္စည်းများဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော အခေါင်းပါအမျှင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး အခေါင်းပါအမျှင်တစ်ခုစီတွင် အပေါက်ငယ်များစွာဖြင့် ဖြန့်ဝေထားသည်။ ကျောက်ကပ်ဆေးကြောခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း သွေးသည် အခေါင်းပါအမျှင်မှတစ်ဆင့် စီးဆင်းပြီး ကျောက်ကပ်ဆေးရည်သည် အခေါင်းပါအမျှင်မှတစ်ဆင့် နောက်ပြန်စီးဆင်းသည်။ သွေးဆေးရည်ရှိ သေးငယ်သောမော်လီကျူးအချို့၏ ပျော်ဝင်ပစ္စည်းနှင့် ရေကို အခေါင်းပါအမျှင်ပေါ်ရှိ အပေါက်ငယ်များမှတစ်ဆင့် ဖလှယ်သည်။ လဲလှယ်မှု၏ နောက်ဆုံးရလဒ်မှာ သွေးအတွင်းရှိ သွေးဖြစ်သည်။ ယူရီးယားအဆိပ်အတောက်များ၊ အီလက်ထရိုလိုက်အချို့နှင့် ရေပိုများကို ကျောက်ကပ်ဆေးရည်တွင် ဖယ်ရှားပြီး ကျောက်ကပ်ဆေးရည်ရှိ ဘိုင်ကာဗွန်နိတ်နှင့် အီလက်ထရိုလိုက်အချို့သည် သွေးထဲသို့ ဝင်ရောက်သည်။ အဆိပ်အတောက်များ၊ ရေကို ဖယ်ရှားခြင်း၊ အက်ဆစ်-ဘေ့စ်ဟန်ချက်ညီမှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် အတွင်းပိုင်းပတ်ဝန်းကျင်တည်ငြိမ်မှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အောင်မြင်စေရန်အတွက်။ အခေါင်းပါအမျှင်တစ်ခုလုံး၏ စုစုပေါင်းဧရိယာ၊ လဲလှယ်ဧရိယာသည် သေးငယ်သောမော်လီကျူးများ၏ ဖြတ်သန်းနိုင်စွမ်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးပြီး အမြှေးပါးအပေါက်အရွယ်အစား၏ အရွယ်အစားသည် အလတ်စားနှင့် အကြီးစားမော်လီကျူးများ၏ ဖြတ်သန်းနိုင်စွမ်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။
၄။ သန့်စင်ဆေးရည်
electrolytes နှင့် bases ပါဝင်သော dialysis concentrate နှင့် reverse osmosis ရေကို အချိုးကျရောစပ်ခြင်းဖြင့် dialysate ကိုရရှိပြီး ပုံမှန် electrolyte အဆင့်ကို ထိန်းသိမ်းရန် သွေး electrolyte ပါဝင်မှုနှင့် နီးစပ်သော solution တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးပြီး base ပါဝင်မှုမြင့်မားခြင်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်သို့ bases များ ပံ့ပိုးပေးကာ လူနာတွင် acidosis ကို ပြုပြင်ပေးပါသည်။ အသုံးများသော dialysate bases များမှာ အဓိကအားဖြင့် bicarbonate ဖြစ်သော်လည်း acetic acid အနည်းငယ်လည်း ပါဝင်သည်။